خاكروبه‌هاى خود را آزادانه در كوچه‌ها خالى مىكردند و شاه حتى از قصر خود ( محل فعلى كاخ دادگسترى پاريس ) از بوى عفونت آن خفه مىشد . اولين كالسكهء واقعى كه براى امپراتور فردريك سوم ساخته شده بود فقط در سال 1474 به راه افتاد . و اين « ارابهء لرزان » در واقع صندوق بزرگى بود كه بوسيلهء تسمه‌هايى ، آن را به چهارچوبى كه بر چرخها قرار داشت آويخته بودند ؛ و سرعت چندانى نداشت . مخصوصا اين ارابه‌ها موقع پيچيدن و تغيير جهت ، ناچار بود حركات پيچيده‌يى انجام دهد . بهترين وسايل نقليه در آن روزگار ، روزى 40 تا 60 كيلومتر بيشتر نمىپيمود . » « 1 » انقلاب صنعتى اروپا و افزايش توليد و لزوم توزيع آنها ، احتياج به داشتن راه را ظاهر ساخت ، و از اوايل قرن نوزدهم ، راهسازى به طرز « ماكادام » كه پوشانيدن جاده‌ها با سنگ و كوبيدن آنها و سپس تسطيح و هموار كردن باشد ، تا حدى رواج يافت ؛ ولى چون مهمترين وسيلهء نقليهء قرن 19 ميلادى راه‌آهن بود ، در امر راهسازى پيشرفتى حاصل نشد . پس از اختراع اتومبيل ، انقلابى در راهسازى ظهور كرد . امروز راههاى اسفالت شده در اغلب كشورهاى جهان فراوان است . » « 2 » تلاش اجانب در راه تسخير راههاى آبى آزادى كشتيرانى در رود كارون از ديرباز ، مورد علاقهء انگليسيان بود تا بالاخره ناصر الدين شاه و امين السلطان در آبانماه 1267 فرمان آزادى كشتيرانى در رود كارون را صادر كردند . اين كار بر روسها گران آمد . پرنس دالگوروكى ، شتابزده ، از مرخصى برگشت و بر اين عمل شاه اعتراض كرد . شاه چون ناگزير بود از خاك روسيه به اروپا برود ، ناچار در 1267 خورشيدى ، محرمانه تعهدنامه‌اى در 6 ماده امضا كرد : 1 ) مرداب انزلى و رودهايى كه بدان روان است براى كشتيرانى تجارتى روسها آزاد است . 2 ) همان آزادى براى همهء رودهايى كه از ايران به درياى خزر مىريزد تأمين مىشود . 3 ) دولت ايران اسكله‌ها و انبارهاى لازم را در كنار مرداب خواهد ساخت كه به روسها كرايه دهد . اگر دولت يا بازرگانان ايران آنها را نساختند ، بازرگانان روس آزادند كه خود اقدام كنند . 4 ) ايران اجازهء ساختن راه شوسه از پير بازار تا تهران را خواهد داد . 5 ) به كمپانى راه آذربايجان اجازه داده خواهد شد كه راه جلفا به تبريز و تبريز به اواجق را به پايان رسانيده و راه آستارا به اردبيل را بسازد . 6 ) ايران به روسها اجازه مىدهد كه راههاى آهن « به هرجا » كه بخواهند ، طبق قرارنامهء ديگرى ، بسازند . تا پنج سال ، ايران امتياز احداث راه‌آهن را به كشور ديگرى نخواهد داد . « 3 »

--> ( 1 ) . تاريخ صنايع و اختراعات ، پيشين . ص 122 . ( 2 ) . دايرة المعارف فارسى ، پيشين . مادهء « راه يا جاده » . ( 3 ) . عصر بيخبرى يا تاريخ امتيازات در ايران ، پيشين . ص 322 .